plac.jpg

Niech mi będzie wolno przybliżyć Państwu historyczne związki Bielska-Białej z Austrią. Zaraz na wstępie nasuwa się myśl, że mówić o powiązaniach Bielska-Białej z Austrią to trochę tak, jak gdyby analizować związki z Polską np. Krakowa czy Lublina.

O ile jednak dla każdego Polaka jest oczywistym, iż dzieje wspomnianych miast wpisane są ściśle w historię Rzeczpospolitej, to już tylko nieliczni wiedzą, iż kontekstu historycznego dla większej części dziejów Bielska trzeba szukać w podręcznikach historii Czech i Austrii! Zaryzykować można wręcz twierdzenie, iż nie ma bodaj drugiego miasta w Polsce, którego związki historyczne z Austrią byłyby silniejsze i dłuższe: miasto leży na wschodniej granicy Śląska Cieszyńskiego, krainy, która najdłużej spośród ziem dzisiejszej Polski znajdowała się w granicach dawnej, habsburskiej Austrii, przez 392 lata, czyli przez blisko cztery pełne stulecia! Fakt ten jakże często pozostaje nieznany dla wielu osób, kojarzących austriacką historię Bielska wyłącznie z okresem rozbiorów, a przecież mówienie o “zaborze austriackim” w wypadku Bielska czy też ogólnie Śląska Cieszyńskiego jest anachronizmem. Pod zaborem była natomiast przez 146 lat druga połowa dzisiejszego miasta, małopolska względnie g a l i c y j s k a Biała, do 1772 roku kresowe miasteczko Rzeczpospolitej na granicy a u s t r i a c k i e g o Śląska.


[smartads]


Fakt wielowiekowej przynależności p o l i t y c z n e j do monarchii Habsburgów miał decydujące znaczenie dla dziejów miasta, dla jego powiązań gospodarczych i kulturowych. Jak nasze Bielsko stało się “austriackie”? Pierwszym średniowiecznym centrum osadniczym na terenie Bielska-Białej było grodzisko w Starym Bielsku, założone pod koniec XII stulecia na szlaku handlowym wiodącym z Krakowa do Cieszyna i dalej na Morawy. Po 1281 roku w wyniku postępującego rozbicia dzielnicowego powstało samodzielne Księstwo Cieszyńskie, sięgające od Ostrawicy na zachodzie po Skawę na wschodzie, obejmujące kasztelanie cieszyńską oraz oświęcimską. Jednak dopiero akcja kolonizacyjna, prowadzona od połowy XIII w. przez władających Śląskiem książąt piastowskich, doprowadziła do powstania miasta Bielska i otaczających go wiosek. Do rodzimej ludności polskiej dołączyli wówczas mówiący po niemiecku osadnicy, przybyli najpewniej z wcześniej skolonizowanych obszarów Dolnego Śląska oraz, być może, bezpośrednio z przeludnionych terenów północno-zachodnich Niemiec. Fala osadnictwa niemieckiego dotarła na południu po Spisz, w XIV w. sięgnęła aż po Jarosław, Przemyśl i Lwów. Z czasem większość nowych przybyszów całkowicie zasymilowała się wśród miejscowej ludności słowiańskiej, pozostało jedynie kilka izolowanych “wysp” niemieckojęzycznych, jedną z nich było Bielsko z okolicą. .
Około 1316 roku nowo założone centrum osadnicze zostało rozcięte na dwie części w wyniku kolejnego podziału dzielnicy i wyodrębnienia się samodzielnego Księstwa Oświęcimskiego. Tak powstała granica na rzece Białej, a Bielsko stało się miastem granicznym we włościach Piastów Cieszyńskich. W 1327 r. władcy Cieszyna i Oświęcimia, podobnie jak większość innych Piastów śląskich, złożyli hołd lenny królowi Janowi Luksemburskiemu i oba księstwa znalazły się w granicach Korony Czeskiej. W 1339 roku król polski Kazimierz Wielki ostatecznie zrzekł się Śląska na rzecz Czech.
W 1457r., z uwagi na ponowne włączenie Ziemi Oświęcimskiej do Polski, rzeka Biała stała się na ponad trzysta lat granicą państwową. Początkowo polsko-czeską, w latach 1474-1490 polsko-węgierską (gdy Śląsk, Czechy i Morawy zajęte zostały przez króla węgierskiego Macieja Korwina), później znowu polsko-czeską. W 1526 roku w bitwie z Turkami pod Mochaczem zginął król Czeski i Węgierski Ludwik Jagiellończyk. Na mocy umowy o dziedziczeniu zawartej 9 lat wcześniej we Wiedniu przez cesarza Maksymiliana I Habsburga, króla Czech i Węgier Władysława Jagiellończyka oraz króla Polski Zygmunta Starego, Czechy a wraz z nimi Śląsk przeszły pod panowanie Habsburgów, co zapoczątkowało “austriacką” historię Bielska. W tym czasie na polskim brzegu rzeki Białej rozciągały się pola królewskiej wsi Lipnik, z której od 1564r. zaczęła się wyodrębniać samodzielna osada, Biała. Z poparciem miejscowych starostów Biała przemieniła się ona wkrótce w osadę rzemieślników, szybko przerastając pod względem znaczenia gospodarczego macierzystą gminę. Ok. 1613r. została wydzielona z Lipnika jako samodzielna osada, w 1723r. uzyskała prawa miejskie.
Ważną zmianę granic w rejonie Bielska i Białej przyniosła połowa XVIII stulecia. W 1742 roku w wyniku przegranej wojny Habsburgowie utracili większość ziem śląskich na rzecz Prus, z pozostałej 1/7 tej prowincji utworzono Śląsk Austriacki, obejmujący Ziemię Opawską, Karniowską i Cieszyńską. W ten sposób w odległości kilkunastu kilometrów na północ od Bielska powstała granica z Prusami na Wiśle. Granica polsko-austriacka uległa skróceniu, biegła wzdłuż rzeki Białej od Dziedzic na północy po szczyt Klimczoka na południu, dalej do przełęczy Salmopolskiej i przez Baranią Górę do Jaworzynki-Trzycatka, gdzie zbiegały się granice Polski, Austrii i Węgier. Dla Bielska i Białej nastał okres prosperity jako ośrodków handlowych na jedynym trakcie, wiodącym od Krakowa bezpośrednio w kierunku Wiednia; droga przez Węgry lub pruski Śląsk związana była ze znacznymi opłatami celnymi.
Dzieje Bielska i Białej jako miast pogranicznych zakończyły się w 1772 roku, kiedy to Biała w wyniku I rozbioru Polski znalazła się w granicach Austrii. Rzeka Biała rozgraniczała odtąd Śląsk Austriacki od nowej prowincji utworzonej ze zdobytych ziem, nazwanej królestwem Galicji i Lodomerii.
Chcę zwrócić uwagę Państwa na fakt, iż używanie przez nas dotąd pojęcia “Austria” jako nazwy organizmu państwowego było pewnym skrótem myślowym. Do początku XIX wieku nie ma bowiem takiego państwa na mapie Europy, o czym można się przekonać, spoglądając do atlasów historycznych. Słuszniej mówić o monarchii austriackich Habsburgów, czyli zespołu krajów w skład których wchodziły m.in. Arcyksięstwo Austrii, hrabstwa Tyrolu, Karyntii i Styrii, królestwo Węgier, królestwo Czech, Morawy, Śląsk, Galicja i szereg innych ziem. Dopiero w 1804 roku cesarz Franciszek II (I) proklamował powstanie
c e s a r s t w a a u s t r i a c k i e g o (Kaiserreich Oesterreich), w skład którego weszły wspomniane wyżej kraje koronne. Taka była też oficjalna nazwa państwa aż do 1867 roku, kiedy to w wyniku ugody z Węgrami powstała dualistyczna monarchia A u s t r o – W ę g i e r s k a, istniejąca do 1918 roku.
Tak w wielkim skrócie przedstawia się historia związków politycznych Bielska i Białej z Austrią. Jakie było znaczenie gospodarcze i kulturalne obu miast w państwie Habsburgów ?

Bielsko, wydzielone wraz z najbliższą okolicą z Księstwa Cieszyńskiego w 1572 r. jako samodzielne Państwo Stanowe (Minderstandsherrschaft), było jednym z niewielkich miast na północnych obrzeżach monarchii. O rozwoju miasta Bielska i okolicy zadecydowało rzemiosło a później przemysł wełniany. Tutejszy cech sukienników uzyskał swój pierwszy przywilej w 1548 r., a w półtora wieku później, na przełomie XVII i XVIII w. Bielsko stało się głównym ośrodkiem rzemieślniczym Śląska Cieszyńskiego, tutejsze sukna uważano za najlepsze na Śląsku i w Czechach. Od 1667 roku istniał również odrębny cech sukienników w Białej i Lipniku. Po utracie w 1742 r. Dolnego Śląska, gdzie koncentrowała się produkcji sukiennicza, wzrosła rola Bielska jako pozostałego przy Austrii ośrodka tego rzemiosła. Sprzedażą gotowych wyrobów zajmowała się coraz większa ilość kupców, obok zbytu w Polsce coraz bardziej zyskiwała na znaczeniu produkcja na rynki Węgier i krajów imperium tureckiego.
Przyłączenie Białej do Austrii w 1772 roku i zniesienie granicy celnej na rzece Białej w 1784 r. zapoczątkowało proces zrastania się obu miast pod względem gospodarczym. Proces ten uległ przyspieszeniu w epoce wojen napoleońskich na przełomie XVIII i XIX w., będącej okresem największego rozkwitu sukiennictwa cechowego. W 1806 roku sprowadzono do miasta pierwsze maszyny włókiennicze, w 1811 r. pierwsze manufaktury sukiennicze w Bielsku uzyskały koncesje zwalniające je spod ustawodawstwa cechowego, a tym samym stały się “fabrykami sukna” (Tuchfabrik). Ich liczba stopniowo wzrastała, wyposażano je w najnowsze zdobycze techniczne, m. in. w 1826 r. zastosowano w Bielsku pierwszą maszynę parową. W połowie XIX stulecia dominowała już produkcja wielkoprzemysłowa, zaś ośrodek Bielsko-Bialski stał się trzecim co do wielkości centrum produkcji włókienniczej w Austro-Węgrzech po czeskim Reichenbrgu (Liberec) i morawskim Brnie. Do sukiennictwa dołączyły inne gałęzie produkcji: działały fabryki maszyn i odlewnie metali, przędzalnie juty i lnu, zakłady przemysłu spirytusowego i budowlanego, papiernie i wiele innych przedsiębiorstw produkcyjnych. W 1855 r. Bielsko uzyskało połączenie z siecią kolejową Europy (k.k. Priviligierte Kaiser-Ferdinand-Nordbahn) zaś przez uruchomienie dalszych linii w latach 1878 (Bielsko-Żywiec) i 1888 (Kojetin na Morawach-Cieszyn-Bielsko-Kalwaria) stało się ważnym węzłem kolejowym na północnych obrzeżach monarchii.
W katolickiej monarchii Habsburgów nie sposób przecenić znaczenia Bielska dla austriackiego protestantyzmu. Tutejsi luteranie dzięki patentowi tolerancyjnemu Józefa II z 1781 r. założyli własną parafię ewangelicką, zwaną Bielskim Syjonem. Podczas Wiosny Ludów, w 1848 r., Bielsko zyskało zaszczytne miano “oka protestantyzmu” Austrii, kiedy na forum pierwszego sejmu austriackiego bielski pastor Karol Schneider bronił sprawy protestantów w całej Austrii, to m.in. dzięki jego staraniom w 1849 r. zniesiono kolejne skierowane przeciwko nim restrykcje a ostatecznie zrównano ich w prawach z katolikami w 1861 r. W Bielsku powstało pierwsze w całej monarchii ewangelickie seminarium nauczycielskie, tutaj drukowano prasę ewangelicką, tutaj wreszcie stanął jeden z dwóch na terenie Monarchii pomników Marcina Lutra. Głównie dzięki ewangelikom po 1860 r. Bielsko przekształciło się w ważny ośrodek szkolnictwa niemieckiego, działały tutaj m.in. stojące na wysokim poziomie szkoła realna i gimnazjum oraz słynna szkoła przemysłowa.

  

Nawigacja

Strona 1 2

Następna strona >>

  
  
  

Komentarze



2 komentarze do “Historyczne związki Bielska-Białej z Austrią”

  1. Dodał: Przecież wszyscy mnie dobrze znacie... - 29 August 2008 11:53

    Ciekay artykuł…

  2. Dodał: Janusz Feilhauer - 24 January 2011 15:00

    Bardzo interesujące informacje można przeczytać w tekście. Został tam napisany kawał historii

Dodaj komentarz

  
  

Tags

Bielsko-Biała pod zaborami, bielsko biała pod zaborami